Co nowego na górskich półkach? I co zapowiadają w najbliższym czasie wydawcy? Lista poniżej. O wielu nadchodzących publikacjach dowiaduję się od nieocenionego Grzegorza Wachowiaka, który czyta chyba wszystko, co ukazuje się w literaturze górskiej. Bez jego wsparcia poniższa lista byłaby znacznie uboższa.
Opisy książek pochodzą od wydawców. Niestety zrecenzowanie każdej publikacji w oddzielnym poście przerasta moje skromne siły. Dlatego przy niektórych nowościach pojawia się krótka opinia, która musi zastąpić dłuższe omówienie.
NOWOŚCI
-
Bez śladuAdamBielecki, Dominik SzczepańskiTo osobista i bezkompromisowa opowieść o tym, jak ze zdobywcy ośmiotysięczników rodzi się wspinacz, dla którego styl staje się obsesją. Wspinacz szukający nowych wyzwań – oryginalnych, trudnych technicznie, często na dziewiczych ścianach, realizowanych w małych zespołach i z minimalną ilością sprzętu. Góry się zmieniają. On też. Książka nie jest opowieścią o rekordach, lecz o przemianie, dojrzewaniu i nowym spojrzeniu na wspinanie. To także intymna relacja o narodzinach dzieci i zmianie priorytetów, o tym, jak odpowiedzialność wkracza na linę razem z adrenaliną. Autorzy opisują też dwie dramatyczne akcje ratunkowe, które śledził w napięciu niemal cały świat. Tę na Nanga Parbat, w której Bielecki wraz z Denisem Urubko uratowali Elisabeth Revol, i tę na Annapurnie, gdy w zespole z Mariuszem Hatalą i nepalskimi ratownikami, niemalże cudem, w lodowej szczelinie odnalazł Anuraga Maloo. -
Bunt. O Polkach, które zdobywały HimalajePiotrTrybalski[Wydawnictwo Literackie]„Miejsce kobiet jest na szczycie” – brzmiało hasło amerykańskiej wyprawy na ośmiotysięczną Annapurnę. By się tam znaleźć, kobiety wspinające się w górach całego świata musiały pokonać nie tylko pionowe ściany i duże wysokości, ale też stereotypy i ograniczenia narzucane przez zdominowane przez mężczyzn, niekiedy skrajnie mizoginistyczne środowisko. Bunt to opowieść o losach kilkudziesięciu niezwykłych kobiet, które w górach dokonały rzeczy wybitnych. Od pierwszych przejść taternickich i alpejskich, przez sukcesy himalajskie pokolenia Wandy Rutkiewicz, po czasy współczesne. A wszystko to na tle społecznych, kulturowych i politycznych zmian w Polsce i na świecie. -
Kartki holnym potargane z kronik Podhalańskiej Akademii WiedzyPiotrWojciechowski[Volumen]Kiedy smrek padnie pod ciosem halnego, z wykrotu podnosi się węźlisko wonnych korzeni, a korzenie trzymają głazy, żwir błotem zlepiony, kępy trawy i zielska, bo tak to zrosło. I tu wszystko, co zapisane o sprawach Akademii, zrosło się z moim życiem, z życiem rodziny i przyjaciół. Chcę pisać bez szyfrów. Czy uda się to pisać bez zawracania głowy drobiazgami z własnego życiorysu? Nie chcę żadnej biografii. Jak jednak te kamyczki wydrzeć z pazurów korzeni? I tu mi się nasuwa pomysł, przed którym nie umiem się obronić, wygarnięcia już tu, na wstępie, jakiejś skróconej wersji mojej młodości życia mojego według zachowanych notatek. Wysypać taką biografię i dać z tym spokój. I co potem? Potem będę się martwił. -
Tybet. HistoriaSamvan Schaik[WAB]Ta książka to coś więcej niż tylko chronologiczny zapis wydarzeń. To zaproszenie do świata, w którym duchowość przenika się z polityką, a starożytne tradycje spotykają się z wyzwaniami nowoczesności. Przewodnikiem po tym fascynującym uniwersum jest Sam van Schaik, którego wiedza i pasja do tematu sprawiają, że nawet najbardziej skomplikowane zagadnienia stają się zrozumiałe i intrygujące. Z kart tej publikacji dowiadujemy się, jak kultura Tybetu, z jej bogactwem rytuałów, filozofii i sztuki, ewoluowała przez wieki i jak przetrwała mimo burzliwych losów. -
Karpaty. Opowieść o pewnych górachMaciejJanowski[Międzynarodowe Centrum Kultury]Książka Macieja Janowskiego obejmuje cały łańcuch Karpat — od Bratysławy po Żelazne Wrota, od Bieszczadów po Góry Bihorskie — i opisuje dzieje tego regionu od prehistorii po współczesność. Dla autora Karpaty to przestrzeń, w której człowiek i krajobraz tworzą wspólnotę losu, a historia toczy się w rytmie dolin i przełęczy. Janowski przedstawia Karpaty jako obszar wielonarodowy, gdzie przez stulecia współistniały różne grupy etniczne i wyznaniowe — Polacy, Rusini, Słowacy, Węgrzy, Rumuni, Czesi, Żydzi, Niemcy. W tym pejzażu, rozpiętym między kulturami i imperiami, „górskość” staje się kategorią kulturową — sposobem życia i myślenia kształtowanym przez przyrodę, wierzenia i sztukę. -
San. Rzeka, która łączy. Rzeka która dzieliGrażynaBochenek[Wydawnictwo Mando]Grażyna Bochenek zabiera nas w podróż wzdłuż Sanu – jednej z najbardziej malowniczych rzek Polski. Wijąca się – na kształt błyskawicy – przez Bieszczady i Podkarpacie staje się bohaterką, świadkiem i milczącą uczestniczką dramatycznych dziejów ludzi, którzy przez wieki żyli na obu jej brzegach. Książka opowiada o pamięci zapisanej w krajobrazie: o cerkwiach, które milczą, o wsiach, które zniknęły z mapy, i o ranie, która do końca się nie zabliźniła. Podczas lektury ożywają wspomnienia o Polakach, Ukraińcach, Rusinach, Bojkach, Żydach i Grekach. Jest to opowieść o lękach i uprzedzeniach, ale także o nadziei i tęsknocie. Ponieważ ta rzeka – kapryśna i piękna – potrafi nie tylko dzielić, ale również łączyć.TEKST_RECENZJI -
Nie dopytuj się. Historie z BieszczadówAnnaKamińska[Wydawnictwo Literackie]Pierwsza książka o kobietach w Bieszczadach – Zofii Komedzie, Marii Kownackiej, Joannie Hasior. Każda z tych kobiet na swój własny, wyjątkowy sposób wpisała się w krajobraz Bieszczadów. Autorka z uwagą i wrażliwością kreśli portrety bohaterek, a jednocześnie wsłuchuje się w głosy tych, którzy w górach szukali schronienia, wolności, przygody albo nowego początku. Nie dopytuj się to tytuł, który wybrzmiewa jak echo – pełne tajemnic, ukrywanych prawd, bólu, ale i pamięci o napięciach kulturowych, wysiedleniach i wojnie. To także opowieść o ciszy, która czasem mówi więcej niż słowa.TEKST_RECENZJI -
Przypływy, odpływyNickBullock[Stapis]Nick Bullock to jeden z czołowych i najbardziej utytułowanych brytyjskich wspinaczy. Lwią część życia zawodowego przepracował jako funkcjonariusz i instruktor wychowania fizycznego w więzieniach, w tym również o zaostrzonym rygorze. Umiejętności wspinaczkowe szlifował w górach Szkocji i Walii, gdzie w świetnym stylu dokonał wielu przejść. Pokonał około pięćdziesięciu dróg w Alpach, często obierając za cel te najbardziej wymagające, rzadko powtarzane. Uczestniczył w dwudziestu trzech wyprawach w najwyższe góry świata z alpinistami takimi jak Jules Cartwright, Al Powell, Kenton Cool czy Andy Houseman. Jeśli akurat nie jest na wyprawie, rezyduje w Chamonix (zimą) albo mieszka w swoim vanie w północnej Walii (latem).Przypływy, odpływy to nie tylko książka o wspinaniu. To zapis życia podporządkowanego jednej sile – górze, skale, ryzyku i samotności. To szczery, niekiedy brutalny obraz świata, w którym pasja staje się drogą, celem i ceną jednocześnie. Zdumiewająco piękne opisy przyrody nadają tej surowej narracji zaskakującą głębię i przestrzeń. Czyta się to z zapartym tchem – niezależnie od tego, czy kiedykolwiek miało się na sobie uprząż.
Na recenzję innej książki Nicka Bullocka, Echa, zapraszam tu – [klik]
TEKST_RECENZJI -
Lekarz w himalajachLechKorniszewski[Stapis]To historia wspaniałego okresu złotej ery polskiego himalaizmu z lat 1971–1996. Lechu vel „Kornisz” opisuje ją nie tylko z pozycji uczestnika, ale również lekarza i kierownika wielu wypraw. I jak w życiu, ogromne sukcesy przeplatają tragedie, a wyprawowa codzienność zostaje opisana z humorem i okraszona mnóstwem anegdot. Kapitalna lektura. (Leszek Cichy)
TEKST_RECENZJI -
Korosadowicz. Biografia do końca górskaWojciechBajak[Wydawnictwo Witanet]Poruszająca książka autorstwa Wojciecha Bajaka, która przedstawia fascynującą historię życia Zbigniewa Korosadowicza człowieka gór, taternika, alpinisty, nauczyciela i założyciela Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. To pierwsza tak kompleksowa biografia Zbigniewa Korosadowicza, pokazująca nie tylko jego osiągnięcia, lecz także wartości, którym pozostał wierny przez całe życie.TEKST_RECENZJI -
Witkacy. BiografiaPrzemysławPawlak[Iskry]To próba ukazania skomplikowanej osobowości Stanisława Ignacego Witkiewicza jako jednostki nieprzeciętnej, prawdziwego Istnienia Poszczególnego. Jawi się on jako wszechstronny geniusz, a jednocześnie bohater niemal pozytywistyczny, morderczo pracowity, wymagający od siebie więcej niż od innych. Postać Witkacego została precyzyjnie osadzona w realiach epoki, w jej społeczno-politycznych, naukowych i historycznych kontekstach, zawsze z doskonałą znajomością źródeł, także tych dotąd niepublikowanych lub zapomnianych. Autor zdradza przy tym głęboką intuicję psychologiczną w odtwarzaniu stanów emocjonalnych swojego bohatera i kreśli jego portret z powieściową swadą, niemal jak Bolesław Prus, gdy pisał o Wokulskim.TEKST_RECENZJI -
Rzeczpospolita gór. Polski alpinizm egzotyczny w dwudziestoleciu międzywojennymHubertWierciński[Oficyna Naukowa]Rzeczpospolita gór jest fascynującą opowieścią o ambicjach i sukcesach polskich wspinaczy oraz ich ucieleśnionym, wielopokoleniowym (roz)poznawaniu górskiego krajobrazu. Jednocześnie to opowieść o tym, czym w polskim dwudziestoleciu międzywojennym była nowoczesność i jak wpisywała się w nią ówczesna elita intelektualna Polski. Wreszcie, książka odsłania zawiłości kolonialnego myślenia w odniesieniu do zdobywania i opisywania odległych, a więc egzotycznych ziem i ludów.
Książka Huberta Wiercińskiego należy do nurtu antropologii historycznej, ale jednocześnie poza nią wykracza. Autor przygląda się źródłom i narracjom o nich nie jak historyk, ale jak antropolog. Znaczy to, że próbuje odpowiedzieć na pytania o zwyczaje, tradycje kulturowe i obrazy świata badanej epoki. Jednocześnie jest etnografem, który doświadcza na sobie – jako wspinacz przygląda się własnemu ciału i jego zmaganiom ze skałami i górami, próbując zrozumieć doświadczenie innych.
TEKST_RECENZJI -
Speed Lady. Moja Korona Himalajow i KarakorumDorotaRasińska-Samoćko[Wydawnictwo Muza]Pierwsza i jedyna Polka, która zdobyła Koronę Himalajów i Karakorum. Rekordzistka szybkości. W zaledwie trzy lata, 2021–2024, stanęła na czternastu ośmiotysięcznikach, bez teamu sponsorskiego oraz wielkiego komercyjnego zaplecza.Przez Szerpów i ludzi gór nazywana z nieukrywanym szacunkiem i fascynacją: Speed Lady lub Iron Lady. Autorka zabiera czytelnika w podróż przez 14 najwyższych szczytów świata, pokazuje życie obozowe od kuchni, ale przede wszystkim mówi o drodze, którą pokonuje każdy, kto realizuje swoje, czasem ekstremalne pasje.TEKST_RECENZJI -
W stronę ciszy. Wielka wojna, Mallory oraz podbój EverestuWadeDavis[Wydawnictwo Agora]We wspaniałej historyczno-przygodowej opowieści opartej na latach drobiazgowych badań w archiwach, miesiącach spędzonych w terenie w Nepalu i Tybecie, Wade Davis odtwarza epickie próby zdobycia Everestu. Dzięki dostępowi do listów i pamiętników członków wypraw opowiada o heroicznych wysiłkach Mallory’ego i jego kolegów w obcym, zdradzieckim terenie i przy nieprzewidywalnej pogodzie, umieszczając zmagania wspinaczy w szerokim kontekście historycznym. W stronę ciszy to pięknie opowiedziana, bogata w szczegóły kronika pionierskich ekspedycji i ponadczasowy portret niepowtarzalnego pokolenia żołnierzy i alpinistów.TEKST_RECENZJI -
Tajemnicze Karkonosze. Sekrety schlingelbaude i spalonego schroniska PTTK im. Bronisława CzechaSzymonWrzesiński[CB Agencja Wydawnicza]Sensacyjna historia jednego z najbardziej znanych schronisk górskich w Karkonoszach, na szlaku na Śnieżkę. Tekst wzbogacają 93 zdjęcia i rysunki oraz wkładka z 16 kolorowymi grafikami i zdjęciami.TEKST_RECENZJI -
Spojrzenie z góry. Archiwum Wandy RutkiewiczBeataLisicka, dr Katarzyna Gębarowska (red.)[Muzeum Śląskie]Album towarzyszący wystawie o tym samym tytule, którą można było oglądać w Muzeum Śląskim w dniach 16.11.2023–23.06.2024.TEKST_RECENZJI -
Halny. Wiatr, który niesie obłędDawidGóra[Wydawnictwo Muza]Reportaż Dawida Góry to obiektywnie przedstawiony materiał na temat halnego. Zebrane fakty, przytoczone wydarzenia nie dają jednoznacznej odpowiedzi na odwieczne pytania: jak, i czy w ogóle, halny wpływa na człowieka. To opowieść o wypadkach, samobójstwach, przestępstwach, które prawdopodobnie nigdy by się nie wydarzyły, gdyby nie wiatr, który pcha ludzi w irracjonalne sytuacje. To również zapis wspomnień ludzi gór, m.in. ratowników TOPR-u i pracowników obserwatorium na Kasprowym Wierchu, którzy mierzyli się z siłą żywiołu, nieraz ponosząc klęskę.TEKST_RECENZJI -
Niedźwiedź szuka domuAnnaMaziuk[Wydawnictwo Czarne]Anna Maziuk dosłownie i w przenośni podąża śladami niedźwiedzi, by poznać ich skomplikowaną naturę, trasy wędrówek, zwyczaje. Przypomina, jak wyglądały pierwsze badania nad tymi zwierzętami, i przygląda się ich ochronie – nie tylko w Tatrach, ale także w Chorwacji czy na Słowacji. Opowiada historię tych, które skończyły w niewoli, a wreszcie zadaje pytanie: dla kogo groźniejsze jest międzygatunkowe spotkanie – dla człowieka czy zwierzęcia?TEKST_RECENZJI -
Kryminalne Zakopane. Najgłośniejsze zbrodnie PodhalaBeataSabała-Zielińska[Prószyński i S-ka]W książce opisano sześć najgłośniejszych zabójstw dokonanych pod Tatrami. Niewykluczone, że o wielu z nich wielu z nas gdzieś słyszało. Mało kto jednak poznał te sprawy od środka. Od strony tych, którzy odkrywali prawdę, tropili sprawców i w końcu wymierzali im kary.TEKST_RECENZJI -
Zofia Radwańska-Paryska (1901–2001). Próba biografiiKseniaSzczepanik-Ładygin[Wydawnictwo COTG PTTK]Zofia Radwiańska-Paryska „Kejsi” była taterniczką i narciarką, pierwszą kobietą w TOPR-że oraz pierwszą przewodniczką tatrzańską.Z wykształcenia botaniczka, pracowała przez wiele lat w Tatrzańskiej Stacji Naukowej Zakładu Ochrony Przyrody PAN, w której zajmowała się badaniami nad przyrodą Tatr i Podtatrza. Żyła sto lat. Jej biografia autorstwa Kseni Ładygin to niezwykła opowieść o romantycznych Tatrach lat międzywojennych, dramatycznych wyborach czasów okupacji i niełatwej rzeczywistościdrogiej połowy XX w.TEKST_RECENZJI -
Nasze ZakopaneBiankaRolando[Wydawnictwo Bosz]Bogato ilustrowana publikacja poświęcona wątkom tatrzańskim w twórczości najsłynniejszych polskich artystów związanych z Zakopanem, Tatrami i Podhalem: malarzy, grafików, rzeźbiarzy i architektów. Składają się na nią interesujące rozważania na temat wpływu Tatr na dorobek wybranych twórców oraz zbiór znakomitych prac – od malowniczych widoków przez zakopiańską architekturę po góralskie kostiumy. Podczas tej literackiej wędrówki po górach spojrzymy na leśne knieje, zielone doliny i spiczaste wierchy oczami takich malarzy jak Jan Stanisławski, Leon Wyczółkowski, Wojciech Weiss i Stanisław Witkiewicz, przyjrzymy się lokalnej ludności uwiecznionej przez Władysława Skoczylasa, Jana Gąsienicę Szostaka czy Zofię Rydet, poznamy też oryginalne realizacje rzeźbiarskie Antoniego Kenara, Antoniego Rząsy, Władysława Hasiora i Grzegorza Pecucha.TEKST_RECENZJI -
Wyjście z cienia. Szerpowie, Baltowie i triumf lokalnych wspinaczyBernadetteMcDonald[Wydawnictwo Agora]W książce Wyjście z cienia McDonald przybliża sylwetki Szerpów, Baltów, Ladakhowców i Hunzów, którzy od początku XX wieku odgrywają nieocenioną rolę jako przewodnicy, kucharze oraz organizatorzy wypraw. Autorka przygląda się mężnym działaniom lokalnych wspinaczy, którzy mimo gorszego sprzętu i odzienia, często zdobywali szczyty ramię w ramię z europejskimi himalaistami. Wśród nich wyróżnia się Tenzing Norgay, który w 1953 roku, jako pierwszy człowiek, stanął na szczycie Everestu wraz z Edmundem Hillarym.TEKST_RECENZJI -
Zakopane artystekNataliaBudzyńska[Znak]Malarki, aktorki, rzeźbiarki, tancerki, literatki. Artystki. Pisały przewodniki turystyczne, przyjeżdżały po literacki temat, odkrywały góralską sztukę, tworzyły teatry i prowadziły szkoły artystyczne. Tańczyły, tkały, pisały i grały. Zdobywały międzynarodowe nagrody. Przyjeżdżały na chwilę albo na zawsze, odpocząć lub pracować, na wakacje lub na leczenie. Zakopianki z urodzenia lub z wyboru. To one współtworzyły legendę stolicy polskich gór. Mimo, że w swoich czasach były tak samo rozpoznawalne, jak ich koledzy, dziś są dużo mniej popularne. Na szczęście w Zakopanem artystek powracają na ulice swojego miasta, by przypomnieć nam o swoim wkładzie w historię tego miejsca. Wielokrotnie nagradzana biografka Natalia Budzyńska, zapraszając nas do barwnego świata artystycznej bohemy sprzed stu lat, kreśli niezwykłe portrety kobiet, bez których Zakopane, jakie znamy dziś, nigdy by nie powstało.TEKST_RECENZJI
ZAPOWIEDZI
- Reinhold Messner Pod wiatr. O czerpaniu siły z przeciwności losu (Bezdroża; premiera 2026)
- Piotr Trybalski Tadeusz Piotrowski. Biografia (tytuł roboczy; Wydawnictwo Literackie; premiera 2026)
- Marta Wójtowicz Walter Bonatti (1930–2011) (Universitas; premiera: 2026)
