GÓRY LEKTURY

Festiwal Literatury Górskiej jest częścią znanej wszystkim imprezy w Lądku-Zdroju. Konkurs na Książkę Górską Roku, organizowany w ramach festiwalu, to świetny wyznacznik tego, co piszczy w literaturze górskiej wydawanej w naszym kraju.

Ideą konkursu jest oczywiście wyróżnianie najlepszych publikacji poświęconych tematyce górskiej. Bywa to jednak i trudne, i dyskusyjne – każdy czyta przecież inaczej i czego innego szuka w książkach. Wśród konkursowych zgłoszeń – i to kolejna oczywistość – zdarzają się też publikacje słabe lub źle przygotowane. Ale KSIĄŻKI NOMINOWANE, czyli lista lektur, które zrobiły na nas, jurorach, największe wrażenie, jest w pewien sposób gwarancją jakości i pozwala odnaleźć się w gąszczu nie zawsze wartej czytania literatury górskiej. Zrobię tu jednak konieczny przypis, bo nazbyt często się o tym zapomina: nagrody i grand prix są wypadkową gustów jurorów (w tym wypadku 5–7 osób), a nie zero-jedynkową oceną wartości publikacji. Nie ma czegoś takiego jak książka najlepsza, choćby dlatego, że kryteria tej „najlepszości" są niejasne i bardzo rozmyte. Pod górkę, niestety, mają lektury mniej oczywiste (pod względem językowym, sposobu budowania narracji, tematyki), trudniej im po prostu zdobyć serca wszystkich jurorów. 

Przyznam, że w lądeckim konkursie brakuje mi lektur niewpisujących się w mainstream twórczości górskiej, bytujących na jej obrzeżach. Książek, w których góry majaczą na horyzoncie, stanowiąc punkt wyjścia do eseistycznych rozważań. Trudniejsze w odbiorze teksty nie cieszą się zainteresowaniem masowego czytelnika i chyba dlatego są rzadko zgłaszane przed wydawców do konkursu. Na szczęście widać tu jaskółki zmian – na przykład coraz częściej na lądeckim festiwalu pojawiają się książki popularnonaukowe.

Osobną sprawą są kategorie konkursowe. Ich liczba, zakres gatunkowy to pięta achillesowa niemal każdej odsłony konkursu na Książkę Górską Roku. Przydział poszczególnych książek do odpowiedniej grupy zawsze wywołuje dyskusje, i to nie tylko wśród jurorów, lecz również czytelników i wydawców. Stąd zapewne tak częste zmiany w tej materii.

Tyle tytułem wstępu. W 2026 roku do konkursu na Książkę Górską Roku zgłoszono 51 publikacji. Poniżej ich zestawienie z podziałem na kategorie (kolejność alfabetyczna), lista książek NOMINOWANYCH w każdej kategorii (to one walczą o Grand Prix), a na sam koniec – książki NAGRODZONE. W tym roku jury po raz kolejny przyznało nagrodę imienia Jacka Kolbuszewskiego dla najlepszej KSIĄŻKI SUDECKIEJ. Nagroda ma promować Sudety – region tyleż fascynujący, co mocno doświadczony przez historyczne zawirowania.

Tegoroczna edycja konkursu przyniosła sporo interesujących książek. Ich poziom był na tyle wyrównany, że jako jury mieliśmy problem z wyłonieniem ścisłej czołówki. Z książek, które o włos przegrały nominacje, chciałam wyróżnić Bez śladu Adama Bieleckiego i Dominika Szczepańskiego. Bezpretensjonalna opowieść Adama o górskiej i prywatnej codzienności po feralnym zimowym Broad Peaku niesie sporo emocji. Z innej kategorii – popularnonaukowej – niezwykle odkrywcza okazała się dla mnie książka Tybet Sama van Schaika. Trudno wpisać tę publikację w literaturę górską – to opowieść nie o wyniosłym krajobrazie, a o buddyzmie. Tybet, który dla wielu z nas jest symbolem uciemiężonej wolności, jawi się tu jako nieustanne pole walki najgorszych cech ludzkiej natury z potrzebą rozwoju duchowego. Dla chcących nieco lepiej zrozumieć serce Azji, lektura obowiązkowa.

Książki zgłoszone do konkursu w 2026 roku

Albumy

• Karkonosze – uwiecznić ulotne Daniel Koszela (Księgarnia Libra)
• Kirgistan – gdzie góry dotykają nieba Damian Wojciechowski (Wydawnictwo Rhetos)

Biografie, eseje, szkice, opracowania naukowe i popularnonaukowe

• Biblia wspinania. Ćwiczenia praktyczne Martin Mobråten, Stian Christophersen (Wspinanie.pl)
• Górskie rozmowy. Ludzie, miejsca i historie z polskich gór Tomasz Habdas (Wydawnictwo Znak Koncept)
• Karpaty. Opowieść o pewnych górach Maciej Janowski (Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie)
• Kształtowanie sieci znakowanych szlaków turystycznych w Sudetach jako czynnik integracji regionu turystycznego Jacek Potocki (Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK)
• Lekarz w Himalajach Lech Korniszewski (Wydawnictwo Stapis)
• O zwierzętach, które wybrały Tatry Tomasz Skrzydłowski, Magdalena Kwiecińska (Tatrzański Park Narodowy)
• Oddział Stanisławowski Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego 1876–1939 Dariusz Dyląg (Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK)
• Skoczylas w „Miejscu przy stole” Wojciech Denega (Wydawnictwo Stapis)
• Tatry. Ścieżka życia Marek Grocholski (Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK)
• Tybet. Historia Sam van Schaik (Grupa Wydawnicza Foksal / W.A.B.)
• Zew podróży. Góry, ludzie, kontynenty w obiektywie ekstremalnej kamery Jerzy Surdel, Andrzej Mirek (Wydawnictwo Annapurna)

Literatura fikcjonalna (powieść, opowiadania, poezja, dramat)

• Chata wyklętych Emilia Szelest (Wydawnictwo Skarpa Warszawska)
• Ciemiężyca Maria Gąsienica-Zawadzka (Wydawnictwo Otwarte)
• Cień Ducha Gór Hubert Litwinionek (Wydawnictwo Ad Rem)
• Drugie dno Klaudia Muniak (Wydawnictwo Czwarta Strona)
• Gawra Grzegorz Brudnik (Grupa Wydawnicza Filia)
• Klątwa siódmej córki Aleksandra Seliga (Wydawnictwo Kobiece)
• Kotlina Agata Kunderman (Grupa Wydawnicza Filia)
• Nocny łowca Jarosław Szczyżowski (Wydawnictwo Znak Literanova)
• Od Murania mgła Agnieszka Szymaszek (Wydawnictwo Lira)
• Odysseia wiatru Rafał Fronia (Wydawnictwo Plan)
• Regiel Michał Śmielak (Wydawnictwo Skarpa Warszawska)
• Rota Grzegorz Brudnik (Grupa Wydawnicza Filia)
• Schronisko, które zostało zapomniane Sławek Gortych (Grupa Wydawnicza Foksal / W.A.B.)
• Sekret Sara Antczak (Grupa Wydawnicza Filia)
• Szaleństwo i śmierć spłyną z gór Maryla Szymiczkowa (Wydawnictwo Znak Literanova)
• Święto Karkonoszy Sławek Gortych (Grupa Wydawnicza Foksal / W.A.B.)

Literatura non-fiction

• Bez śladu Adam Bielecki, Dominik Szczepański (Wydawnictwo Adam Bielecki Team)
• Bunt. O Polkach, które zdobywały Himalaje Piotr Trybalski (Wydawnictwo Literackie)
• Buty same nie chodzą Tomasz Oleksak (Wydawnictwo AGAZAH)
• Nie dopytuj się. Historie z Bieszczadów. O kobietach, lesie i wężu w Dolinie Sanu Anna Kamińska (Wydawnictwo Literackie)
• Pod wiatr. O czerpaniu siły z przeciwności losu Reinhold Messner (Wydawnictwo Bezdroża)
• Przesunąć horyzont. 20 lat później Martyna Wojciechowska (Wydawnictwo Agora)
• Przypływy, odpływy Nick Bullock (Wydawnictwo Stapis)
• Trzy szlaki Paweł Dobrzański (Wydawnictwo LabTrekking)
• Urwany ślad. Zaginieni w amerykańskich parkach narodowych Jon Billman (Wydawnictwo Czarne)
• Znikająca kraina. Wędrówka przez góry Śląska Michał Zabłocki (Wydawnictwo Sploty)

Przewodniki i informatory

• Górskie szlaki dla każdego Natalia i Maciej Bireccy (Wydawnictwo ExpressMap)
• Górskie szlaki. Przyjemność wędrowania w każdym wieku. 50 tras w polskich górach Dariusz Jędrzejewski (Wydawnictwo Bezdroża)
• Korona Europy. Przewodnik po najwyższych szczytach Starego Kontynentu Łukasz Supergan (Wydawnictwo Bezdroża)
• Lofoty. Przewodnik po najpiękniejszym zakątku Norwegii Marta Jaroszyńska (Wydawnictwo Bezdroża)
• Najpiękniejsze ferraty. Dolomity Brenta. Via delle Bocchette Roberto Ciri (Wydawnictwo Bezdroża)
• Patagonia – tam, gdzie rodzi się wiatr Wydanie II Wojciech Lewandowski (Wydawnictwo Stapis)
• Śląskie – Przewodnik Pełen Przygód Paweł Szpala (Paweł Szpala Fotografia)

Literatura górska dla dzieci

• Dolny Śląsk. Przewodnik dla dużych i małych Magdalena Kuchta – tekst, Adam Pękalski – ilustracje (Wydawnictwo Literackie)
• Górskie szlaki dla dzieci Natalia i Maciej Bireccy (Wydawnictwo ExpressMap)
• Korona Polskich Gór. Dziennik młodego zdobywcy Justyna Zając, Krystian Zając (Wydawnictwo Bezdroża)
• TOPR. Niezwykłe spotkania psa ratownika Beata Sabała-Zielińska (Wydawnictwo Prószyński i S-ka)
• Wanda Marcin Bałczewski, Jakub Rotte, Zvyrke (Wydawnictwo Timof Comics)

CRÈME DE LA CRÈME, czyli książki nominowane

Albumy

• Karkonosze – uwiecznić ulotne Daniel Koszela (Księgarnia Libra)
• Kirgistan – gdzie góry dotykają nieba Damian Wojciechowski (Wydawnictwo Rhetos)

Biografie, eseje, szkice, opracowanie naukowe i popularnonaukowe

• Karpaty. Opowieść o pewnych górach Maciej Janowski (Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie)
• O zwierzętach, które wybrały Tatry Tomasz Skrzydłowski, Magdalena Kwiecińska (Tatrzański Park Narodowy)
• Skoczylas w „Miejscu przy stole” Wojciech Denega (Wydawnictwo Stapis)

Literatura fikcjonalna (powieść, opowiadania, poezja, dramat)

• Gawra Grzegorz Brudnik (Grupa Wydawnicza Filia)
• Nocny łowca Jarosław Szczyżowski (Wydawnictwo Znak Literanova)
• Schronisko, które zostało zapomniane Sławek Gortych (Grupa Wydawnicza Foksal / W.A.B.)

Literatura non-fiction

• Bunt. O Polkach, które zdobywały Himalaje Piotr Trybalski (Wydawnictwo Literackie)
• Przypływy, odpływy Nick Bullock (Wydawnictwo Stapis)
• Znikająca kraina. Wędrówka przez góry Śląska Michał Zabłocki (Wydawnictwo Sploty)

Przewodniki i informatory

• Korona Europy. Przewodnik po najwyższych szczytach Starego Kontynentu Łukasz Supergan (Wydawnictwo Bezdroża)
• Lofoty. Przewodnik po najpiękniejszym zakątku Norwegii Marta Jaroszyńska (Wydawnictwo Bezdroża)
• Patagonia – tam, gdzie rodzi się wiatr Wojciech Lewandowski (Wydawnictwo Stapis)

Literatura dla dzieci

• Dolny Śląsk. Przewodnik dla dużych i małych Magdalena Kuchta – tekst, Adam Pękalski – ilustracje (Wydawnictwo Literackie)
• Górskie szlaki dla dzieci Natalia i Maciej Bireccy (Wydawnictwo ExpressMap)
• TOPR. Niezwykłe spotkania psa ratownika Beata Sabała-Zielińska (Wydawnictwo Prószyński i S-ka)

THE BEST, czyli książki nagrodzone

• Karkonosze – uwiecznić ulotne Daniel Koszela (Albumy)
  Za zjawiskowe ujęcia Karkonoszy, ukazujące ich mniej znane oblicze.
• Karpaty. Opowieść o pewnych górach Maciej Janowski (Biografie, eseje, szkice, opracowania naukowe)
  Za pasjonujące opisanie całego łuku Karpat w kontekście historyczno-kulturowym: od prehistorii do współczesności. Obszerność treści, dociekliwość autora i jego eseistyczny ton pozwalają czytelnikowi zanurzyć się w specyficznej, wielokulturowej tożsamości Karpat. 
• Nocny łowca Jarosław Szczyżowski (Literatura fikcjonalna)
  Za trzymającą w napięciu i balansującą na granicy realizmu fabułę osadzoną w Górach Suchych. Autor wprowadza czytelnika w mniej oczywiste zakamarki Sudetów i sprawia, że nabierają one nowych znaczeń. Same góry są nie tylko tłem wydarzeń, lecz również ich siłą sprawczą. Narracja zamienia Sokołowko i góry w mroczne miejsce na pograniczu światów. 
• Przypływy, odpływy Nick Bullock (Literatura non-fiction)
  Za piękną opowieść o życiu kształtowanym przez góry. Brytyjski wspinacz opisuje wyprawy i niezwykle wymagające przejścia w Alpach, Himalajach, na Alasce, w Wielkiej Brytanii, zabierając nas nie tylko w podróż po górach, lecz także po trudnościach życia w cieniu gór.
• Patagonia – tam, gdzie rodzi się wiatr Wojciech Lewandowski (Przewodniki i informatory)
  Za wyjątkowy przewodnik, który pozwala prawdziwie poznać Patagonię przed wyruszeniem z domu. Osobiste opowieści autora sprawiają, że jest to książka łącząca w sobie klasyczny przewodnik z relacją z podróży.
• Dolny Śląsk. Przewodnik dla dużych i małych Magdalena Kuchta – tekst, Adam Pękalski – ilustracje (Literatura dla dzieci)
  Za pokazanie dzieciom, że świat Sudetów jest wielowymiarowy. Autorka nie unika skomlikowanych tematów i pozwala czytelnikowi zapoznać się zarówno z historią, kulturą, jak i geologią regionu.

AND THE WINNER IS… – GRAND PRIX

Bunt. O Polkach, które zdobywały Himalaje Piotr Trybalski

Z uzasadnienia jury: Polski himalaizm kobiet inspirował wielu autorów książek górskich, ale nikt dotąd nie ukazał go tak rzetelnie, w szerokim spektrum zdarzeń, na tle historycznych i kulturowych przemian. To opowieść o zmaganiu się z losem, ale też o pasji i determinacji, sile charakteru niezwykłych kobiet, które w górach najwyższych dokonały rzeczy wybitnych, płacąc za to niejednokrotnie ogromną cenę. Cenną wartością książki jest nie tylko jej wymiar dokumentacyjny, lecz również psychologiczny autentyzm przedstawionych w niech portretów kobiet uprawiających himalaizm. Jednym z najcenniejszych źródeł wykorzystanych przez autora w toku prowadzenia narracji są wywiady z przedstawicielkami kilku pokoleń polskich alpinistek, które zapisały jedną z najważniejszych kart w historii himalaizmu światowego.

NAJLEPSZA KSIĄŻKA SUDECKA

Znikająca kraina. Wędrówka przez góry Śląska Michał Zabłocki

Z uzasadnienia jury: Współcześnie trudno jest napisać relację z przejścia szlaku, który nie prowadzi ani przez góry najwyższe, ani te najbardziej znane i popularne. Sudety, które przemierza autor tej książki, dla współczesnych turystów ciągle, a może znowu, stanowią terra incognita. W szczerej i barwnej relacji przez góry Śląska czytelnik zostaje zachęcony do podjęcia niełatwego wyzwania zmierzenia się z Głównym Szlakiem Sudeckim. Opowieść oparta na własnych doświadczeniach i przeżyciach urzeka żywą narracją i erudycją nawiązującą do najlepszych wzorów podróżniczego reportażu, ale także świeżością spojrzenia na Sudety.